सारांश
छत्रपती संभाजी महाराज हे मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती असून त्यांनी राज्यकारभारात धार्मिक सहिष्णुता आणि न्यायनिष्ठा यांचा अवलंब केला. त्यांच्या धार्मिक धोरणाचा पाया स्वराज्याच्या संरक्षणासोबत सर्व धर्मांचा सन्मान राखण्यावर आधारित होता. त्यांनी हिंदू धर्मसंस्थांचे संरक्षण केले तसेच विविध पंथ, संप्रदाय आणि धर्मीय व्यक्तींना आश्रय दिला. मंदिरांना दान देणे, धार्मिक परंपरांचे रक्षण करणे आणि धार्मिक स्वातंत्र्य टिकवून ठेवणे हे त्यांच्या धोरणाचे महत्त्वपूर्ण घटक होते.संभाजी महाराजांच्या काळात मुघल साम्राज्याशी सतत संघर्ष सुरू असतानाही त्यांनी धार्मिक कट्टरतेपेक्षा राज्यहित आणि सामाजिक समन्वयाला प्राधान्य दिले. त्यांच्या दरबारात विविध धर्मीय अधिकारी कार्यरत होते, यावरून त्यांच्या प्रशासनातील सर्वसमावेशक दृष्टिकोन स्पष्ट होतो. धार्मिक स्थळांचे संरक्षण आणि जबरदस्ती धर्मांतराला विरोध ही त्यांच्या धोरणाची वैशिष्ट्ये होती.याप्रमाणे छत्रपती संभाजी महाराजांचे धार्मिक धोरण हे सहिष्णुता, धार्मिक स्वातंत्र्य, सामाजिक समन्वय आणि स्वराज्य रक्षण या तत्त्वांवर आधारित असल्याचे दिसून येते. त्यांच्या राज्यकारभारामुळे मराठा साम्राज्यात धार्मिक ऐक्य आणि सामाजिक स्थैर्य टिकून राहण्यास मदत झाली.
Publication Date: 2026-03-31